برای پاسخ به این پرسش که اختلال خواب چیست، می‌توان گفت اختلال خواب به مشکلاتی گفته می‌شود که به‌صورت مداوم یا تکرارشونده، کیفیت، زمان یا الگوی طبیعی خواب را مختل می‌کنند. بی‌خوابی، بیدار شدن مکرر در طول شب، خواب‌آلودگی شدید در طول روز و به‌هم‌خوردن ساعت خواب از نشانه‌های رایج این اختلالات هستند. البته هر بار بد خوابیدن به معنی ابتلا به اختلال خواب نیست و تداوم علائم و تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره اهمیت بیشتری دارد.

اختلال خواب چیست؟

خواب نامنظم ممکن است گاهی در اثر استرس، تغییر برنامه روزانه، سفر یا شرایط محیطی ایجاد شود و پس از برطرف شدن عامل اصلی، به حالت طبیعی برگردد، اما زمانی که مشکل خواب به‌طور مکرر اتفاق می‌افتد یا باعث خستگی، کاهش تمرکز و اختلال در فعالیت‌های روزانه می‌شود، بهتر است علت آن مورد بررسی قرار گیرد.

اختلالات خواب فقط به بی‌خوابی محدود نیستند. بعضی افراد در به خواب رفتن یا ادامه خواب مشکل دارند، در حالی که برخی دیگر با خواب‌آلودگی بیش از حد، اختلال در ساعت خواب یا رفتارهای غیرمعمول هنگام خواب مواجه می‌شوند.

تفاوت اختلال خواب با بدخوابی موقت چیست؟

بدخوابی موقت معمولاً با یک شرایط مشخص ارتباط دارد؛ برای مثال، ممکن است بعد از یک دوره استرس، سفر یا تغییر ناگهانی برنامه خواب ایجاد شود. چنین مشکلی لزوماً به معنای وجود یک اختلال خواب نیست.

در مقابل، اختلال خواب معمولاً به شکل مداوم یا تکرارشونده ظاهر می‌شود و می‌تواند روی انرژی، تمرکز، خلق‌وخو یا عملکرد روزانه اثر بگذارد. بنابراین، فقط تعداد ساعت خواب معیار مناسبی برای بررسی وضعیت خواب نیست و کیفیت و پیوستگی خواب نیز اهمیت دارد.

انواع اختلال خواب کدام‌اند؟

اختلالات خواب انواع مختلفی دارند و هرکدام می‌توانند الگوی متفاوتی از علائم را ایجاد کنند. مهم‌ترین انواع اختلال خواب عبارت‌اند از:

بی‌خوابی

بی‌خوابی با دشواری در به خواب رفتن، بیدار شدن‌های مکرر در طول شب یا بیدار شدن زودهنگام همراه است. در برخی افراد، با وجود داشتن زمان کافی برای خواب، کیفیت خواب مطلوب نیست.

آپنه خواب

آپنه خواب یکی از اختلالات تنفسی مرتبط با خواب است که می‌تواند با وقفه در تنفس، خرخر و بیدار شدن‌های مکرر همراه باشد. خواب‌آلودگی و خستگی در طول روز نیز ممکن است در افراد مبتلا دیده شود.

اختلالات ریتم شبانه‌روزی خواب

در این اختلالات، ساعت زیستی بدن با زمان مورد نیاز برای خواب و بیداری هماهنگ نیست. دیر خوابیدن، دشواری در بیدار شدن در ساعت مشخص و مشکلات مرتبط با کار شیفتی می‌توانند با این گروه از اختلالات ارتباط داشته باشند.

سندرم پای بی‌قرار

در سندرم پای بی‌قرار، فرد هنگام استراحت احساس ناخوشایند یا نیاز شدیدی به حرکت دادن پاها دارد. این علائم معمولاً در زمان استراحت و شب‌ها بیشتر می‌شوند و می‌توانند خوابیدن را دشوار کنند.

نارکولپسی و خواب‌آلودگی بیش از حد

برخی اختلالات خواب با خواب‌آلودگی شدید در طول روز مشخص می‌شوند. نارکولپسی یکی از این اختلالات است که می‌تواند با حملات غیرقابل‌کنترل خواب و اختلال در الگوی طبیعی خواب و بیداری همراه باشد.

پاراسومنیاها

پاراسومنیا به رفتارها یا تجربه‌های غیرمعمولی گفته می‌شود که هنگام خواب، هنگام بیدار شدن یا در فاصله بین این دو حالت رخ می‌دهند. راه رفتن و صحبت کردن در خواب، وحشت شبانه و برخی کابوس‌های مکرر در این گروه قرار می‌گیرند.

علائم اختلال خواب چیست؟

علائم اختلال خواب فقط هنگام خواب دیده نمی‌شوند و ممکن است در طول روز نیز خود را نشان دهند. نوع و شدت علائم به نوع اختلال و شرایط فرد بستگی دارد. از مهم‌ترین علائم اختلال خواب می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• دشواری در به خواب رفتن یا حفظ خواب
• بیدار شدن‌های مکرر در طول شب
• خواب‌آلودگی شدید در طول روز
• احساس خستگی پس از بیدار شدن
• کاهش تمرکز و افزایش حواس‌پرتی
• تحریک‌پذیری یا تغییرات خلقی
• نیاز مکرر به خواب روزانه
• دشواری در بیدار شدن در ساعات صبح
• خرخر شدید یا مشاهده وقفه در تنفس هنگام خواب
• کابوس یا رفتارهای غیرمعمول هنگام خواب

وجود یکی از این علائم به‌تنهایی برای تشخیص اختلال خواب کافی نیست. تداوم مشکل، شدت علائم و تأثیر آن‌ها بر فعالیت‌های روزانه نیز باید در نظر گرفته شود.

علت اختلال خواب چیست؟

علت اختلال خواب در همه افراد یکسان نیست. گاهی یک عامل مشخص باعث مشکل می‌شود و در برخی موارد، چند عامل به‌طور هم‌زمان در ایجاد یا تشدید آن نقش دارند.

استرس و فشارهای روانی، تغییر برنامه خواب، کار در شیفت‌های نامنظم، سفر و تغییر ساعت زیستی و شرایط نامناسب محیط خواب می‌توانند الگوی خواب را مختل کنند. برخی بیماری‌ها، دردهای مزمن و مشکلات روان‌پزشکی نیز ممکن است با اختلالات خواب ارتباط داشته باشند.

به همین دلیل، برای درمان اختلال خواب نمی‌توان فقط روی علامت اصلی تمرکز کرد و لازم است علت احتمالی مشکل نیز بررسی شود.

اختلال خواب چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص اختلال خواب معمولاً با بررسی دقیق الگوی خواب و شرایط فرد شروع می‌شود. پزشک درباره زمان خواب و بیداری، کیفیت خواب، بیدار شدن‌های شبانه، خواب‌آلودگی روزانه و علائم همراه سؤال می‌کند.

در بعضی موارد، ثبت الگوی خواب در یک دفترچه یا استفاده از پرسشنامه‌های مرتبط به ارزیابی وضعیت فرد کمک می‌کند. اگر علائم به بررسی دقیق‌تری نیاز داشته باشند، پزشک ممکن است آزمایش‌ها یا بررسی‌های تخصصی خواب را نیز تجویز کند.

بنابراین، تشخیص اختلال خواب فقط بر اساس تعداد ساعات خواب انجام نگرفته و مجموعه علائم، الگوی خواب و شرایط فرد باید در نظر گرفته شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر مقاله Sleep disorders – Symptoms and causes را مطالعه 

روش‌های درمان اختلال خواب چیست؟

روش درمان به نوع اختلال خواب، علت ایجاد آن و شرایط فرد بستگی دارد. به همین دلیل، یک روش ثابت برای درمان همه اختلالات خواب وجود ندارد.

در بعضی مشکلات، اصلاح الگوی خواب و عادت‌های مرتبط با آن بخش مهمی از درمان است. برای بی‌خوابی مزمن نیز روش‌های روان‌شناختی و رفتاری مانند درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی (CBT-I) می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند. در سایر اختلالات، درمان علت زمینه‌ای اهمیت دارد؛ برای مثال، اختلالات تنفسی هنگام خواب ممکن است به درمان اختصاصی نیاز داشته باشند.

دارو نیز در برخی شرایط و با تشخیص پزشک مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوع دارو، دوز و مدت مصرف باید متناسب با شرایط فرد تعیین شود و مصرف خودسرانه داروهای خواب‌آور توصیه نمی‌شود. برای آشنایی با روند ارزیابی و روش‌های درمانی مرتبط با مشکلات خواب، می‌توانید خدمات اختلالات خواب را بررسی کنید.

چه زمانی برای اختلال خواب باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر مشکلات خواب به‌طور مکرر اتفاق می‌افتند یا باعث خستگی، خواب‌آلودگی، کاهش تمرکز و اختلال در فعالیت‌های روزانه شده‌اند، بهتر است علت آن‌ها بررسی شود.

همچنین خرخر شدید، مشاهده وقفه در تنفس، احساس خفگی هنگام خواب یا خواب‌آلودگی شدید در طول روز از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. بررسی تخصصی کمک می‌کند مشخص شود مشکل به یک تغییر موقت در الگوی خواب مربوط است یا به ارزیابی و درمان اختصاصی نیاز دارد.

کلینیک رها؛ ارائه خدمات درمانی اختلالات خواب

اختلالات خواب می‌توانند کیفیت خواب و در نتیجه عملکرد روزانه، تمرکز و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند. در کلینیک رها، بررسی مشکلات خواب با توجه به علائم، سابقه فرد و علت احتمالی اختلال انجام می‌شود و روند درمان متناسب با شرایط هر بیمار در نظر گرفته خواهد شد.

در صورت وجود علائم مداوم مانند بی‌خوابی، بیدار شدن‌های مکرر در طول شب، خواب‌آلودگی روزانه یا اختلال در الگوی طبیعی خواب، مراجعه به پزشک می‌تواند به شناسایی علت و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.

سوالات متداول درباره اختلال خواب

1.    آیا هر شب بد خوابیدن به معنی اختلال خواب است؟

خیر، بدخوابی موقت ممکن است به دلیل استرس، تغییر برنامه یا شرایط محیطی ایجاد شود. تکرار مشکل و تأثیر آن بر زندگی روزمره اهمیت بیشتری دارد.

2.    شایع‌ترین علائم اختلال خواب چیست؟

بی‌خوابی، بیدار شدن مکرر، خواب‌آلودگی روزانه، خستگی، کاهش تمرکز و تغییرات خلقی از علائم رایج اختلالات خواب هستند.

3.    آیا اختلال خواب قابل درمان است؟

بسیاری از اختلالات خواب با شناسایی علت و انتخاب روش درمان مناسب قابل مدیریت هستند. نوع درمان به نوع اختلال و شرایط فرد بستگی دارد.

4.    برای تشخیص اختلال خواب باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟

بسته به علائم، ارزیابی می‌تواند توسط پزشک متخصص مرتبط با اختلالات خواب انجام شود و در صورت نیاز، بررسی‌های تخصصی‌تر برای مشخص شدن علت مشکل انجام گیرد.